Na een lange vakantie denken veel Nederlanders direct aan legionella. De kranen hebben dagenlang niet gelopen en het water stond stil. Daarom laten veel mensen bij thuiskomst alle kranen en douches enige tijd doorstromen. Toch is het goed om te weten hoe groot het werkelijke gevaar thuis is.
Legionella kan ernstige gezondheidsproblemen veroorzaken, maar de kans op besmetting in een gewone woning is klein. De bacterie wordt vooral gevaarlijk wanneer besmet water verandert in fijne nevel. Die kleine druppeltjes kunnen vervolgens diep in de longen terechtkomen. Vooral ouderen, rokers en mensen met een zwakke weerstand moeten extra voorzichtig zijn.
Zo ontstaat legionella in water
Legionella is een bacterie die van nature voorkomt in water en vochtige grond. In kleine hoeveelheden veroorzaakt dat meestal geen problemen. De bacterie kan zich echter snel vermenigvuldigen wanneer de omstandigheden gunstig zijn. Vooral lauw, stilstaand water vormt een prettige leefomgeving.
De groei verloopt het snelst bij temperaturen tussen ongeveer 20 en 50 graden. Ook een slijmlaag aan de binnenkant van leidingen kan helpen. Zo’n laag wordt een biofilm genoemd. Daarin kunnen legionellabacteriën zich verbergen en verder groeien.
Wanneer water regelmatig door de leidingen stroomt, wordt het steeds ververst. De kans op sterke groei blijft daardoor beperkt. Bij een ongebruikte kraan, douche of tuinslang blijft hetzelfde water echter langer staan. Dat kan bijvoorbeeld gebeuren tijdens een vakantie.
Toch betekent stilstaand water niet automatisch dat je woning gevaarlijk is. Legionellabacteriën die ziekte veroorzaken, worden niet vaak in huishoudelijke leidingen gevonden. Zelfs bij blootstelling krijgen de meeste mensen geen ernstige klachten. Het risico is thuis dus klein, maar nooit helemaal uitgesloten.
Doorspoelen verwijdert niet automatisch alle bacteriën uit een eventuele biofilm. Toch blijft het verstandig om stilstaand water regelmatig te verversen. Dat geldt vooral voor kranen en douches die weinig worden gebruikt. Zo verklein je de kans dat bacteriën zich sterk vermenigvuldigen.
Besmetting ontstaat vooral door waternevel
Je raakt meestal niet besmet door water met legionella te drinken. Het gevaar ontstaat vooral bij het inademen van piepkleine waterdruppeltjes. Deze nevel kan diep in de longen terechtkomen. Daar kan de bacterie vervolgens een infectie veroorzaken.
Een douche is een bekend voorbeeld van een installatie die water vernevelt. Ook bubbelbaden, sauna’s en sierfonteinen kunnen kleine druppeltjes verspreiden. Hetzelfde geldt voor tuinslangen, sproeiers en hogedrukreinigers. Vooral water dat lang in een warme slang stond, verdient aandacht.
Ook natte koeltorens kunnen legionellabacteriën via de lucht verspreiden. Zulke installaties worden gebruikt om grote gebouwen of industriële processen te koelen. Het gaat niet om iedere gewone airconditioning. Alleen systemen waarin water wordt verneveld, kunnen dit specifieke risico opleveren.
Legionella wordt niet van mens op mens overgedragen. Je kunt de ziekte dus niet krijgen door iemand aan te raken. Ook samen eten of dezelfde ruimte delen vormt geen gevaar. Besmetting ontstaat vrijwel altijd door rechtstreeks contact met besmette waternevel.
Drinkwater met legionella levert voor de meeste mensen eveneens weinig gevaar op. De bacterie moet namelijk in de longen terechtkomen. Mensen met ernstige slikproblemen vormen daarop een uitzondering. Bij hen kan drinken soms leiden tot verslikken en besmet water in de longen.
Deze klachten kunnen ontstaan
De meeste gezonde mensen merken niets na blootstelling aan legionella. Hun afweersysteem ruimt de bacterie op voordat ernstige problemen ontstaan. Een deel krijgt milde klachten die op griep lijken. Daardoor wordt de oorzaak niet altijd herkend.
De eerste verschijnselen ontstaan meestal tussen twee en tien dagen na besmetting. Iemand kan last krijgen van hoofdpijn, spierpijn en koorts. Ook misselijkheid, diarree en een droge hoest kunnen voorkomen. Bij een milde infectie verdwijnen deze klachten vaak vanzelf.
Soms veroorzaakt legionella een ernstige longontsteking. Deze ziekte staat bekend als veteranenziekte. Mogelijke klachten zijn hoge koorts, koude rillingen en ernstige benauwdheid. Ook pijn bij het ademhalen en verwardheid kunnen voorkomen.
Bij deze ernstige vorm is meestal behandeling in een ziekenhuis nodig. Artsen behandelen de infectie met antibiotica. Het herstel kan lang duren, zelfs wanneer de behandeling goed aanslaat. Sommige patiënten houden nog maanden last van vermoeidheid of kortademigheid.
In Nederland overlijdt een klein deel van de patiënten met legionellalongontsteking. De kans op overlijden is groter bij oudere en kwetsbare mensen. Veteranenziekte komt vrijwel nooit voor bij mensen jonger dan veertig jaar.
Neem bij hoge koorts, benauwdheid of pijn bij het ademen contact op met een arts. Vertel daarbij over mogelijke blootstelling aan waternevel. Denk bijvoorbeeld aan een hotel, bubbelbad, sauna of ongebruikte douche. Die informatie kan helpen bij het stellen van een diagnose.
Vooral deze mensen lopen meer risico
Leeftijd speelt een belangrijke rol bij het ontstaan van ernstige klachten. Mensen boven de vijftig hebben duidelijk meer risico. Hun afweersysteem reageert soms minder krachtig op een besmetting. Dat geldt vooral wanneer zij daarnaast andere gezondheidsproblemen hebben.
Ook rokers zijn kwetsbaarder voor legionella. Roken beschadigt de luchtwegen en vermindert hun natuurlijke bescherming. Daardoor krijgen bacteriën gemakkelijker de kans om een longontsteking te veroorzaken. Ook voormalige zware rokers kunnen een verhoogd risico houden.
Mensen met een chronische ziekte moeten eveneens extra opletten. Denk aan ernstige longziekten, diabetes of hartproblemen. Ook medicijnen die de afweer onderdrukken verhogen het risico. Dat kan bijvoorbeeld gelden na een transplantatie of tijdens bepaalde behandelingen.
Het aantal legionellabesmettingen verschilt van jaar tot jaar. Warm en vochtig zomerweer kan invloed hebben op het aantal gevallen. Ook worden jaarlijks besmettingen gemeld na buitenlandse reizen. Hotels, campings en vakantieverblijven hebben vaak grotere waterinstallaties.
Juist op zulke locaties is legionellapreventie extra belangrijk. Dat geldt ook voor ziekenhuizen, verpleeghuizen, sauna’s en truckstops. Deze locaties moeten daarom aan strengere wettelijke regels voldoen. Voor een gewone woning is zo’n uitgebreid beheersplan niet verplicht.
Zo beperk je het risico thuis
Na thuiskomst is het verstandig om ongebruikte leidingen te verversen. Laat kranen die langer dan een week stilstonden rustig doorlopen. Voorkom daarbij zoveel mogelijk verneveling. Leg een douchekop bijvoorbeeld in een emmer of houd hem onder water.
Laat zowel koud als warm water stromen totdat de temperatuur stabiel voelt. Meestal duurt dat ongeveer één minuut. Ventileer de badkamer tijdens het doorspoelen. Ga niet direct naast een sproeiende douchekop staan.
Controleer ook de temperatuur van je warmwatersysteem. Een boiler of combiketel moet voldoende heet water leveren. Een temperatuur van ongeveer 60 graden helpt bacteriegroei te beperken. Pas de installatie niet zelf aan wanneer je onvoldoende technische kennis hebt.
Laat werkzaamheden aan leidingen of warmwatersystemen uitvoeren door een erkende installateur. Verkeerde aanpassingen kunnen dode stukken leiding veroorzaken. Daar blijft water vervolgens langdurig stilstaan. Juist zulke plekken kunnen gunstig zijn voor bacteriegroei.
Maak apparaten die water vernevelen regelmatig schoon. Denk aan luchtbevochtigers, CPAP-apparaten, plantensproeiers en hogedrukreinigers. Laat er geen water in staan wanneer je ze langere tijd niet gebruikt. Volg altijd de schoonmaakinstructies van de fabrikant.
Een tuinslang kan in de zomer sterk opwarmen. Laat het oude water daarom eerst rustig weglopen. Richt de slang daarbij niet op jezelf of anderen. Sluit daarna pas een sproeier of andere vernevelaar aan.
Koffiezetapparaten en waterkokers vormen normaal geen legionellarisico. Het water wordt daarin voldoende verhit. Ook een gewoon waterbakje op de verwarming vernevelt het water niet. Daardoor kun je de bacterie niet gemakkelijk inademen.
Kwetsbare mensen kunnen extra voorzorgsmaatregelen nemen. Vervang een oude douchekop en doucheslang regelmatig. Kalkaanslag en vuil kunnen namelijk bijdragen aan biofilm. Laat een thermostatische kraan bij twijfel professioneel controleren en reinigen.
Het risico op veteranenziekte in een gewone woning blijft gelukkig klein. Toch is het verstandig om weinig gebruikte waterpunten regelmatig te verversen. Vooral kwetsbare mensen moeten voorzichtig omgaan met warme waternevel. Met enkele eenvoudige maatregelen blijft de kans op besmetting zo laag mogelijk.
Bron: AD
